Гэнэт амьсгаадаж, туйлдатлаа ядарч байна уу? Бодисын солилцооны хүчилшил (Metabolic Acidosis): Шалтгаан, шинж тэмдэг ба эмчилгээ

Ямар нэгэн тодорхой шалтгаангүйгээр бие сульдаж, яг л холын зайд гүйсэн мэт амьсгаадаж байсан тохиолдол танд бий юу? Үүнийг зүгээр л ядаргаа эсвэл стресс гэж бодоод өнгөрөөж болохгүй. Энэ нь таны биеийн тэнцвэрт байдал ноцтой алдагдсаны аюулын дохио байж болох юм. Манай бие амьд явахын тулд цусны хүчил төрөгчийн хэмжээг (pH) тогтмол хэмжээнд барьж байх ёстой бөгөөд энэ тэнцвэр хүчиллэг тал руугаа хазайх төлөв байдлыг Бодисын солилцооны хүчилшил (Metabolic Acidosis) гэж нэрлэдэг.

Өнөөдөр бид амь насанд аюул учруулж болзошгүй энэхүү эмгэг яагаад үүсдэг, бие махбодоос илгээж буй "SOS" дохио юу болох талаар Монголчуудын амьдралын хэв маягт тулгуурлан дэлгэрэнгүй тайлбарлах болно.

1. Бие махбодь хүчиллэг болох шалтгаан: Бодисын солилцооны хүчилшлийн шинжилгээ

Хүний цусны pH үзүүлэлт 7.35-аас 7.45-ийн хооронд буюу сул шүлтлэг байж гэмээнэ бодисын солилцоо хэвийн явагддаг. Гэвч биед "хүчил" (Acid) хэт ихээр хуримтлагдах эсвэл хүчлийг саармагжуулдаг "шүлт" (Bicarbonate) шээс, өтгөнөөр гадагшилснаас цус хүчиллэг болж эхэлдэг. Үүнийг гурван үндсэн бүлэгт хувааж үзэж болно.

А. Хүчил хэт ихээр үүсэх (High Anion Gap Acidosis)

Бие махбодийн дотор хорт хүчиллэг бодисууд хэвийн бус хэмжээгээр ихээр үүсэх тохиолдол юм.

Чихрийн шижингийн кетохүчилшил (DKA): Монголд чихрийн шижинтэй өвчтөнүүдийн дунд тохиолддог хамгийн аюултай хүндрэлийн нэг. Инсулин дутагдсанаар глюкозыг энерги болгон ашиглаж чадахгүй болох үед бие махбодь өөх тосыг шатааж эхэлдэг. Энэ үед "кетон" хэмээх хүчтэй хүчиллэг бодис ялгарч, цусыг огцом хүчиллэгжүүлдэг.
Сүүний хүчлийн хүчилшил (Lactic Acidosis): Маш эрчимтэй дасгал хөдөлгөөн хийсний дараа булчин өвдөхөд хүргэдэг сүүний хүчил хэт их хуримтлагдахыг хэлнэ. Гэхдээ зөвхөн дасгалаас гадна үжил (сепсис), шок эсвэл хүчилтөрөгчийн дутагдлын үед эдэд хүчилтөрөгч дутагдсанаас сүүний хүчил огцом нэмэгддэг.
Хорт бодис уух: Антифриз (этиленгликоль), метанол зэрэг хорт бодис эсвэл аспириныг тун хэтрүүлэн хэрэглэхэд биед хүчтэй хүчил үүсдэг.

Б. Хүчлийг гадагшлуулах үйл ажиллагаа алдагдах (Бөөрний дутагдал)

Биеийн шүүлтүүр болох бөөр гэмтэх үед үүсдэг. Бөөр нь биеийн хүчиллэг хаягдал бүтээгдэхүүнийг шээсээр тогтмол гадагшлуулж байх ёстой боловч бөөрний архаг дутагдал эсвэл бөөрний цочмог гэмтлийн үед энэ үйл ажиллагаа зогсож, хүчил биед хуримтлагддаг. Үүнийг "уремийн хүчилшил" гэж нэрлэдэг.

В. Шүлтлэг бодисоо хэт их алдах (Normal Anion Gap Acidosis)

Хүчил ихээр үүсээгүй ч хүчлээс хамгаалах бамбай болох бикарбонат ( $HCO_3^-$ ) алдагдах тохиолдол юм. Хамгийн түгээмэл шалтгаан нь хүнд хэлбэрийн суулгалт юм. Нойр булчирхайн шүүс болон цөсөнд бикарбонат ихээр агуулагддаг тул хоолны хордлого эсвэл гэдэсний үрэвслээр хүчтэй суулгах үед энэ шүлтлэг бодис гадагшилж, бие харьцангуй хүчиллэг болдог.

2. Орхигдуулж болохгүй аюултай шинж тэмдэг ба дохио

Цус хүчиллэг болоход биеийн бүх эсийн үйл ажиллагаа муудаж эхэлдэг. Ялангуяа тархи, зүрх, амьсгалын тогтолцоонд ноцтой нөлөө үзүүлдэг.

Куссмаулийн амьсгал (Kussmaul Respiration): Хамгийн чухал шинж тэмдэг. Бие махбодь хүчиллэг болоход түүнийг шүлтлэг болгохын тулд нүүрсхүчлийн хийг (хүчиллэг бодис) амьсгалаар гадагшлуулахыг хичээдэг. Тиймээс өвчтөний уушгинд ямар ч асуудалгүй байсан ч марафонд гүйсэн мэт гүнзгий, хурдан, хүчтэй амьсгалж эхэлдэг.
Мэдрэлийн тогтолцооны өөрчлөлт: Тархины эсүүд pH-ийн өөрчлөлтөд маш мэдрэмтгий. Эхний үед толгой өвдөх, толгой эргэх, туйлдатлаа ядрах мэдрэмж төрөх ба байдал дордвол нойрмог байдалд орж, улмаар ухаан алдах (Кома) аюултай.
Хоол боловсруулах ба зүрх судасны шинж тэмдэг: Дотор муухайрах, бөөлжих, хэвлийгээр өвдөх шинж илэрнэ. Мөн зүрхний шахах хүч муудсанаар цусны даралт унаж, зүрхний хэм алдагдах (аритми) улмаар зүрх зогсоход хүрч болзошгүй.

3. Оношилгоо ба шинжилгээний аргууд

Эмнэлгийн ажилтнууд амьсгалын хэлбэрээр нь хүчилшил гэж сэжиглэж болох ч нарийн оношийг дараах шинжилгээгээр тогтоодог:

Артерийн цусны хийн шинжилгээ (ABG): Бугуйн артерийн судаснаас цус авч шинжилнэ. Цусны pH 7.35-аас бага байгаа эсэх, нүүрсхүчлийн хийн даралт ( $PCO_2$ ) болон бикарбонатын хэмжээ хэр зэрэг буурсныг тодорхойлно.
Электролитийн шинжилгээ ба Anion Gap тооцоолол: Цусан дахь натри, кали, хлорын хэмжээг хэмжиж "Anion Gap" буюу ионы зөрүүг тооцоолно. Энэхүү тоо нь хүчилшил суулгалтаас болсон уу, эсвэл бөөр, чихрийн шижингээс болсон уу гэдгийг ялгахад тусалдаг.
Шээсний шинжилгээ: Шээсний pH-ийг хэмжиж, кетон биет байгаа эсэхийг шалгана.

4. Шалтгаан тус бүрт тохирсон эмчилгээ

Эмчилгээний гол зарчим нь хүчлийг зүгээр нэг саармагжуулах бус, үндсэн шалтгааныг арилгах явдал юм.

Чихрийн шижин: Судсаар инсулин тарьж, шингэн нөхөх (дусал) эмчилгээ хийнэ. Цусан дахь сахар тогтворжиж кетон арилмагц хүчилшил аяндаа засагдана.
Бөөрний дутагдал: Бөөр ажиллахгүй байгаа тул гемодиализ (бөөр орлуулах аппарат) ашиглан цусан дахь хүчиллэг хаягдлыг шүүж авна.
Үжил ба шок: Цусны даралт ихэсгэх эм болон антибиотик хэрэглэн цусны эргэлтийг сайжруулснаар сүүний хүчлийн үүсэлтийг зогсооно.
Бикарбонат тарих: Зөвхөн амь насанд аюултай (pH < 7.1) маш яаралтай үед л эмчийн хяналтан дор хэрэглэдэг.

5. Монгол дахь амьдралын хэв маяг ба урьдчилан сэргийлэлт

Чихрийн шижингийн хяналт: Сахараа тогтмол хэмжих хэрэгтэй. Ханиад хүрэх, стрессдэх эсвэл хоолонд дургүй болоод инсулинаа алгасах үед кетохүчилшил үүсэх эрсдэл өндөр байдаг. Хэрэв амнаас жимсний мэт үнэр гарвал яаралтай эмнэлэгт хандаарай.
Архины хэрэглээ: Архи уусны маргааш "шартах" үед биед түр зуурын архины кетохүчилшил үүсдэг. Ялангуяа өлөн элгэн дээрээ архи уух нь сахрын хэмжээг унагаж, шоконд хүргэх аюултай тул архинаас татгалзах эсвэл хангалттай ус, хоол хэрэглэх нь чухал.
Шингэн нөхөх: Суулгалт, бөөлжилтийн үед шингэн алдалтаас сэргийлж бүлээн ус эсвэл электролит нөхөх уусмал (регидрон гэх мэт) уух хэрэгтэй.

Бодисын солилцооны хүчилшил бол биеийн тэнцвэрт байдал алдагдсаны хүчтэй дохио юм. "Амьсгаадаж байна, жаахан амарвал гайгүй болох байх" гэж хайхрамжгүй хандаж болохгүй. Дээрх шинж тэмдгүүд илэрвэл цаг алдалгүй түргэн тусламж дуудах эсвэл ойрхон яаралтай тусламжийн тасагт хандаарай.

Танд дараах мэдээлэл хэрэгтэй юу?

Гэрийн нөхцөлд шингэн алдалтыг тодорхойлох арга
Бөөрний үйл ажиллагааг дэмжих Монгол уламжлалт хүнс
Чихрийн шижингийн үеийн хоолны дэглэм

Поиск по этому блогу

Эрүүл Мэндийн Нууц

AD